Građanska kultura i arhitektonska reprezentacija jednog grada

Građanski sloj u Mursiji

Mursiju, grad na jugu Španije, osnovao je u devetom veku Abd-ar Rahman II, arapski vladar tadašnjeg Al-Andaluza. Arapi su uvideli veliki poljoprivredni potencijal tog područja i uveli ne samo nove kulture, već i inovativne i napredne tehnike navodnjavanja putem arapskih qanata, odnosno podzemnih kanala, lokalno poznatih kao galerías con espejuelos. Pokazalo se da je to bio veliki uspeh. Kasnije se razvila i industrija svile i, po prvi put u Evropi, proizvodnja papira, pa grad je u privrednom i kulturnom smislu procvetao. Posle osvajanja grada od strane hrišćanskih vladara usledili su periodi uspona i padova, a u devetnaestom veku Španija se našla u naročito dubokoj krizi. Prekomorske kolonije izborile su se za nezavisnost, dok su se na samom Iberijskom poluostrvu vodili građanski ratovi između dve grane vladajuće dinastije.

Građani Mursije, međutim, nisu bili presudno zavisni od priliva zlata i srebra sa drugih kontinenata. Njihovo blagostanje počivalo je pre svega na stabilnoj poljoprivredi u takozvanom „voćnjaku Evrope“ i na industriji svile, koja je tada bila u punom zamahu. To je pripadnicima lokalne buržoazije omogućilo da se obogate, obrazuju, putuju i razviju ukus za umetnost. Sasvim prirodno, poželeli su da kvalitet svog života izdignu iznad provincijskog nivoa.Kako je u to vreme Britanija bila kulturni i društveni uzor, sve je moralo biti „po engleski“. Ugledni građani Mursije upravo su tamo potražili inspiraciju i odlučili da naprave svoju verziju engleskih klubova za pripadnike visoke klase, u Engleskoj poznatih kao gentlemen’s clubs.

Lokalni gentlemen’s club – Casino de Murcia

Ta vrsta društvenog udruženja, koja se u Engleskoj naziva gentlemen’s club, u Španiji je poznata kao casino cultural, iako nema direktne veze sa kockanjem. Kada su 11. juna 1847. godine pripadnici liberalne buržoazije u Mursiji osnovali svoj Casino, bio je to verovatno prvi takav klub u Španiji. Moda se, međutim, brzo širila, pa je do kraja devetnaestog veka u zemlji postojalo gotovo dve hiljade sličnih kazina. Ipak, Casino de Murcia ostao je neprevaziđen i do danas se smatra najlepšim među njima.

Članovi kluba kupili su lokaciju blizu centra grada i angažovali nekoliko najpoznatijih mursijskih arhitekata da projektuju pojedine delove zgrade. Različite arhitekte radile su svako na svoj način, ali je projektni zadatak namerno naglašavao raznolikost i kulturnu širinu koju je objekat trebalo da izrazi. Tako je u periodu od 1853. do 1902. godine nastao eklekticistički kompleks u kome su José Marín Baldo, Francisco Bolarín mlađi i Ramón Berenguer nastavili rad jedan drugoga, koristeći svoje znanje različitih arhitektonskih stilova tada aktuelnih u Evropi. Konačan izgled zgrada je dobila 1902. godine, izgradnjom reprezentativne fasade po projektu Pedra Cerdána.

Pristup spratu namenjen je isključivo članovima kluba. Tamo se nalaze sale za razonodu gradske gospode, u kojima se igraju bilijar, šah i bridž, ali i mus — što je neka vrsta baskijskog pokera i, verovatno najraširenija kartaška igra u Španiji.

Prizemlje je, međutim,  danas dostupno posetiocima i zgrada Kazina predstavlja jedno od najposećenijih turističkih mesta u gradu. Sve prostorije su arhitektonski i dekorativno zanimljive, ali se kao najatraktivnije izdvajaju Arapski atrijum, Engleska biblioteka, Plesna dvorana i Pompejski atrijum.

 Arapski atrijum

Posebno treba pohvaliti odluku članova kluba — pripadnika liberalne gradske elite — da jednu od centralnih prostorija posvete arapskoj kulturi. Time su izbegli uskogrude nacionalističke interpretacije prošlosti i jasno pokazali svest o činjenici da su Arapi bili ne samo osnivači grada, već i nosioci znanja i veština koje su Mursiji, a posredno i njenoj eliti, doneli bogatstvo i ugled.

Atrijum je projektovan u neomudéjar stilu, kojim se u Španiji oživljava mavarska tradicija. S obzirom na to da je dizajner enterijera  Manuel Castaños koristio elemente karakteristične za Granadu i Alhambru, odnosno za poslednju fazu arapske vladavine, preciznije je reći da je prostor uređen u neo-nazari stilu. Mukarne u uglovima, arabeske na zidovima i mavarski lukovi čine izuzetno skladnu celinu. Po celom obimu prostora ponavlja se arapski natpis: „Ništa nije veće od Alaha“. Za dekoraciju je upotrebljeno oko 35.000 listića čistog zlata.

Engleska biblioteka

Engleska biblioteka je prostorija koja je najbliža prvobitnoj ideji osnivača Kazina — stvaranju kluba po uzoru na engleske elitne institucije. Ona verno dočarava atmosferu biblioteka u sličnim klubovima i na vodećim univerzitetima viktorijanske ere. Galerija od tamnog drveta oslonjena je na nosače oblikovane u formi flamingosa, dok se u prizemlju nalazi čitaonica sa savršeno stilizovanim nameštajem tog vremena.

Ko ne bi poželeo da provede nekoliko sati među dvadeset hiljada knjiga iz XVII, XVIII i XIX veka? Biblioteka je završena 1913. godine po projektu britanske firme Waring & Gillow.

Plesna dvorana i Damska soba

Iako je Kazino u početku bio namenjen isključivo muškarcima, dame su relativno brzo dobile pravo pristupa. Tom prilikom je od “sobe sa oružjem”, koja je služila kao sala za mačevanje, izdvojen prostor za takozvanu Damsku sobu, opremljenu brojnim ogledalima namenjenim doterivanju i pripremi za društvene događaje.

Pravi dragulj Kazina je, međutim, plesna dvorana uređena u neo-baroknom i neo-rokoko stilu. Posetilac ima utisak da se našao u francuskom dvoru ili u carskom Sankt Peterburgu. Svod je oslikan u raskošnom baroknom maniru; na njemu su prikazane umetničke discipline, ali i istaknuti pripadnici tadašnje gradske elite.

Lusteri od zlata i mesinga, koji osvetljavaju dvoranu, potiču iz dvorca Miramare u Trstu, nekadašnje rezidencije Maksimilijana Habsburga. Nakon što su se nekako pojavili na tržištu umetnina u Parizu, članovi Kazina su ih otkupili i doneli u Mursiju. Bili su to prvi električni lusteri u gradu, što je tada predstavljalo poseban tehnički izazov. I pored brojnih kasnijih restauracija, originalni drveni plesni pod sačuvan je do danas.

Ima jedna prostorija u Kazinu koja odiše naročitim, gotovo uzvišenim mirom. To je Pompejski atrijum, natkriven staklenim svodom i uređen u neoklasičnom stilu. U njemu se nalazi nekoliko skulptura sa antičkim motivima, među kojima su dve verne replike Polikletovih dela iz 5. veka p. n. e., čiji se originali čuvaju u Vatikanskom muzeju. Centralno mesto zauzima skulptura Venere, delo Joséa Planesa.

Uspešna rekonstrukcija Kazina

Od samog osnivanja, Kazino u Mursiji bio je mesto okupljanja advokata, inženjera, profesora, umetnika i drugih pripadnika liberalne i sekularne gradske elite. U politički nestabilnoj Španiji to nije uvek bilo lako, jer su vladajući režimi često sumnjičavo gledali na obrazovane ljude otvorenog duha. Ipak, Kazino je opstao i dočekao naše vreme kao najlepši i najpotpuniji primer građanskog kluba te vrste u Španiji.

Za nacionalnu istorijsku zgradu proglašen je 1983. godine. Između 2006. i 2009. sprovedena je temeljna restauracija, nakon koje je španski kralj Juan Carlos I klubu dodelio kraljevski status. Od tada on nosi puno ime Real Casino de Murcia. Danas ima oko 1.600 članova, čuva svoj ugled i nastavlja da služi zajednici, povremeno organizujući tematske izložbe, među kojima se ističe ona iz 2017. godine, održana povodom 300 godina od osnivanja modernog masonskog pokreta u Engleskoj.

Real Casino de Murcia nije samo arhitektonski spomenik, već svedočanstvo jedne građanske kulture koja je verovala u obrazovanje, otvorenost i društvenu razmenu kao temelj zajedničkog života. Njegov eklekticizam nije znak stilske neodlučnosti, već promišljen izraz kosmopolitskog duha: u njemu se susreću arapsko nasleđe, klasična antika, engleska uzdržanost i barokna raskoš, spojeni u celinu koja prevazilazi pojedinačne epohe i ukuse. Da li je upravo sposobnost da ujedini različite tradicije omogućila Kazinu da nadživi političke promene i ideološke lomove, i zadrži svoju suštinsku ulogu?

Darko Veselinović, decembar 2025.